Stłuszczenie wątroby - Przyczyny, Objawy i Leczenie
Co to jest stłuszczenie wątroby?
Stłuszczenie wątroby można podzielić ze względu na przyczynę jego rozwoju. Jedną z postaci jest alkoholowa choroba stłuszczeniowa wątroby, związana z nadmiernym spożyciem alkoholu. Drugą jest choroba stłuszczeniowa wątroby związana z dysfunkcją metaboliczną (MASLD), określana dawniej jako niealkoholowe stłuszczenie wątroby (NAFLD).
Rozróżnienie to jest istotne pod względem leczenia, ponieważ o ile leczenie alkoholowego stłuszczenia wątroby polega przede wszystkim na odstawieniu alkoholu, o tyle leczenie MASLD wymaga podjęcia wielu działań często przy udziale szeregu specjalistów – lekarzy, dietetyka, a także samego pacjenta. U części chorych MASLD może pozostawać stabilne przez wiele lat, jednak u niektórych może rozwinąć się stłuszczeniowe zapalenie wątroby (MASH), które zwiększa ryzyko włóknienia, marskości oraz raka wątrobowokomórkowego.
Prof. dr hab. Małgorzata Inglot – czynniki ryzyka, przyczyny, diagnostyka i leczenie stłuszczenia wątroby
Alkoholowe stłuszczenie wątroby
Przyczyny i objawy stłuszczenia wątroby
Alkoholowe stłuszczenie wątroby jest to jednostka chorobowa, w której dochodzi do nagromadzenia drobinek tłuszczu w komórkach wątrobowych w wyniku nadużywania alkoholu. Występuje u 90% osób nadużywających alkoholu pijących >60 g etanolu dziennie (3x50ml 40% wódki).
W powstawaniu chorób wątroby zależnych od alkoholu wyróżniamy mechanizmy:
- hepatotoksyczny,
- metaboliczny,
- zależny od czynników immunologicznych i zapalnych.
Czynnikami dodatkowymi, które wpływają na rozwój alkoholowej choroby wątroby, są: dieta oraz predyspozycje genetyczne. Są pacjenci, u których choroba wystąpi dość szybko, po kilku miesiącach nadużywania alkoholu, ale też są i tacy, u których proces ten może trwać latami.
Objawy stłuszczenia wątroby i przebieg choroby:
Z reguły obraz kliniczny jest skąpoobjawowy: pobolewanie okolicy wątroby (w prawej górnej części brzucha pod żebrami), czasami niebolesne powiększenie wątroby. Zazwyczaj pacjenci skarżą się na przewlekłe zmęczenie, senność, dyskomfort i uczucie pełności w brzuchu.
Stłuszczenie wątroby jest chorobą przewlekłą. W momencie zaprzestania picia alkoholu choroba cofa się po około 4-6 tygodniach, w przypadku ciągłego spożywania alkoholu postępuje, powodując u 35% pacjentów zapalenie wątroby i marskość.
Zobacz artykuł, który szerzej opisuje marskość wątroby.
Diagnostyka stłuszczeniowej choroby wątroby
W badaniach laboratoryjnych zauważa się zwiększenie objętości erytrocytów (MCV), podwyższenie aktywności GGTP, rzadziej dochodzi do wzrostu transaminaz wątrobowych (AspAT, AlAT).
Podstawowym badaniem pozwalającym wykryć stłuszczenie wątroby jest badanie USG. Obraz jest bardzo charakterystyczny, łatwy do interpretacji i widoczny nawet na najtańszych aparatach, w jakie wyposażona jest większość przychodni.
Stłuszczenie wątroby w badaniu USG to m.in.:
- wzmożona echogeniczność wątroby (wątroba jaśniejsza niż nerka),
- zredukowanie rysunku naczyniowego,
- powiększenie wątroby >13 cm.
Można rozważyć wykonanie biopsji wątroby, która jednak rzadko jest wskazana. Coraz częściej zalecane są metody nieinwazyjne:
- elastografia:
- elastografia SWE,
- fibroscan,
- ocena markerów włóknienia we krwi:
- fibrotest.
Obecnie najlepszą metodą jest elastografia, która jest wskazana w każdym przypadku z podwyższoną aktywnością enzymów wątrobowych. Dowiedz się więcej: Bezpieczne badanie – elastografia wątroby.
W celu rozpoznania stłuszczenia wątroby kluczowymi kryteriami są:
- zwiększona aktywność GGTP,
- wzmożona echogeniczność wątroby w badaniu USG,
- wywiad z pacjentem,
- powiększenie wątroby.
Podwyższona aktywność enzymów wątrobowych świadczy o toczącym się procesie zapalnym, który może prowadzić do włóknienia i w konsekwencji do marskości wątroby.
Alkoholowe stłuszczenie wątroby – Leczenie stłuszczenia wątroby
Leczenie to przede wszystkim abstynencja alkoholowa oraz dieta ubogotłuszczowa. Poprawa stanu pacjenta, widoczna w USG i elastografii, może nastąpić już nawet po 3 miesiącach całkowitego odstawienia alkoholu. W monitorowaniu skuteczności leczenia istotna jest okresowa kontrola parametrów biochemicznych uszkodzenia komórek wątroby – GGTP, AspAT, AlAT oraz kontrolne USG i elastografia wątroby.
MASH – stłuszczeniowe zapalenie wątroby związane z dysfunkcją metaboliczną (dawniej niealkoholowe stłuszczenie wątroby)
Stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi (MASLD, ang. metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease; dawniej NAFLD – niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby) jest schorzeniem, w którym dochodzi do nadmiernego gromadzenia tłuszczu w komórkach wątroby u osób z obecnością co najmniej jednego czynnika ryzyka metabolicznego, takiego jak otyłość, cukrzyca typu 2, insulinooporność, nadciśnienie tętnicze czy zaburzenia lipidowe.
W odróżnieniu od alkoholowej choroby wątroby, rozwój MASLD nie jest związany z nadmiernym spożywaniem alkoholu, lecz przede wszystkim z zaburzeniami metabolicznymi. U części pacjentów choroba może mieć bardziej zaawansowany przebieg i prowadzić do rozwoju stłuszczeniowego zapalenia wątroby związanego z zaburzeniami metabolicznymi (MASH, ang. metabolic dysfunction-associated steatohepatitis; dawniej NASH). MASH wiąże się z ryzykiem postępującego włóknienia wątroby, marskości oraz jej powikłań.
Przyczyny stłuszczenia wątroby
Głównymi czynnikami ryzyka stłuszczenia wątroby są:
- Otyłość (zaburzenia trawienia i wchłaniania, wrodzone zaburzenia metabolizmu): jest jednym z głównych czynników ryzyka MASLD. Nadmiar tkanki tłuszczowej, zwłaszcza wokół brzucha, znacząco zwiększa ryzyko wystąpienia tej choroby.
- Choroba Leśniowskiego-Crohna i inne nieswoiste choroby jelit: może mieć na to wpływ wiele czynników, m.in. przewlekły stan zapalny, zaburzenia wchłaniania i odżywienia, zmiany mikrobioty jelitowej oraz współistniejące zaburzenia metaboliczne.
- Insulinooporność: zaburzenie, w którym komórki organizmu nie reagują odpowiednio na działanie insuliny. Jest to często związane z otyłością i cukrzycą typu 2, co potęguje ryzyko MASLD.
- Cukrzyca: osoby z cukrzycą typu 2 są bardziej narażone na rozwinięcie MASLD. Mają trudności w kontrolowaniu poziomu glukozy we krwi i metabolizowaniu tłuszczów, co zwiększa ryzyko zaburzeń.
- Zaburzenia lipidowe: wysoki poziom trójglicerydów i niski poziom HDL.
- Wiek: ryzyko MASLD wzrasta wraz z wiekiem (choroba częściej występuje w wieku średnim i starszym).
- Płeć: niektóre badania sugerują, że mężczyźni są nieco bardziej narażeni.
- Dieta: niezdrowa dieta bogata w tłuszcze nasycone, sól, cukry i żywność przetworzoną.
- Brak aktywności fizycznej: siedzący tryb życia połączony z niezdrowym odżywianiem sprzyja otyłości i insulinooporności.
- Genetyka: dziedziczne skłonności do zaburzeń metabolicznych.
- Nadużywanie alkoholu: prowadzi do alkoholowego stłuszczenia wątroby, ale może również zaostrzać przebieg MASLD.
- Leki – substancje hepatotoksyczne: np. glikokortykosteroidy, tamoksyfen, metotreksat i niektóre leki przeciwwymiotne.
- Inne choroby: zespół metaboliczny, PCOS, niedoczynność tarczycy, niedoczynność przysadki, nadciśnienie tętnicze, WZW typu C i obturacyjny bezdech senny (OSA). Także długotrwałe żywienie pozajelitowe.
Pamiętaj, że ryzyko wystąpienia MASLD może być wynikiem interakcji wielu czynników. Jeśli obawiasz się wystąpienia stłuszczonej wątroby i posiadasz czynniki ryzyka, skonsultuj się z lekarzem. Wczesne wykrycie ma kluczowe znaczenie, a sam stopień stłuszczenia wątroby może być widoczny już w podstawowym USG jamy brzusznej.
Epidemiologia i etiologia – niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby:
MASLD jest najczęstszą przewlekłą chorobą wątroby. Szacuje się, że dotyczy ok. 30% dorosłej populacji. Otyłość ściśle wiąże się z występowaniem niealkoholowego stłuszczenia wątroby – dotyka aż 90% chorych z BMI >35. U części pacjentów MASLD może przejść w MASH (większe ryzyko włóknienia, marskości i raka wątrobowokomórkowego). Rokowanie zależy przede wszystkim od stopnia ewentualnego włóknienia wątroby.
Niealkoholowe stłuszczenie wątroby – Objawy i przebieg
Objawy stłuszczenia wątroby są często niespecyficzne. U chorych mogą występować zmęczenie, osłabienie oraz dyskomfort w prawym podżebrzu. Zazwyczaj jednak choroba przebiega bezobjawowo. W badaniu fizykalnym lekarz może zauważyć powiększenie wątroby (ok. 75% przypadków) lub śledziony (25%).
MASLD jest chorobą przewlekłą o raczej łagodnym przebiegu, jednak u 15-20% osób rozwija się MASH, który jest dużo bardziej agresywny.
Diagnostyka stłuszczeniowej choroby wątroby
W badaniach laboratoryjnych zwiększa się aktywność AlAT i AspAT, GGTP, występuje dyslipidemia i podwyższony poziom bilirubiny. U części pacjentów wyniki prób wątrobowych mogą pozostawać jednak prawidłowe, pomimo zaawansowanego stopnia choroby.
W USG stwierdza się powiększenie i wzmożenie echogeniczności wątroby. Można rozważyć wykonanie biopsji, jednak obecnie badanie to nie jest rutynowo stosowane. Szczególnie zalecana jest nieinwazyjna ocena włóknienia wątroby – elastografia. Pozwala ona ocenić stopień zaawansowania choroby i jest konieczna w przypadku stłuszczenia wątroby przebiegającego z podwyższoną aktywnością enzymów wątrobowych.
Leczenie choroby stłuszczeniowej wątroby (MASLD)
Zastanawiasz się, co na stłuszczenie wątroby pomoże najskuteczniej? Podstawą jest zmiana stylu życia – zbilansowana, ubogokaloryczna dieta i aktywność fizyczna prowadząca do redukcji masy ciała. Wdraża się również leczenie hepatoprotekcyjne (w razie konieczności) oraz leczenie chorób współistniejących. Zaleca się kontrolę parametrów AlAT i AspAT co 2-3 miesiące.
Dieta przy stłuszczeniu wątroby
Bez względu na to, czy choroba ma związek z nadmiernym spożywaniem alkoholu, czy nie, to dieta jest jednym z podstawowych warunków udanego leczenia i zmniejszenia ryzyka stłuszczenia. Zaleca się spożywanie pokarmów chroniących komórki przed uszkodzeniem, mających działanie przeciwzapalne i wspomagających wykorzystanie endogennej insuliny.
Najbardziej rekomendowana jest dieta śródziemnomorska bogata w nienasycone kwasy tłuszczowe i antyoksydanty. Kwasy Omega-3 zwiększają wrażliwość komórek na insulinę, a antyoksydanty zapobiegają uszkodzeniom w wyniku nagromadzenia tłuszczu.
Pacjenci ze stłuszczeniem wątroby powinni jeść przede wszystkim:
- ryby,
- świeże warzywa,
- owoce,
- orzechy,
- oliwę z oliwek.
Warto zasięgnąć porady dietetyka klinicznego w celu opracowania zindywidualizowanego planu żywienia.
Przykładowe zdjęcia USG z widocznymi zmianami chorobowymi:
Znacznie powiększona wątroba, prawie 18 cm, wyraźnie wzmożona echogeniczność (jaśniejsza wątroba) – cechy zaawansowanego stłuszczenia.
Wątroba wyraźnie jaśniejsza od nerki – cecha zaawansowanego stłuszczenia.
Elastografia stłuszczonej wątroby – widoczna prawidłowa twardość, nie stwierdza się włóknienia, brak zagrożenia marskości.
FAQ – Stłuszczenie wątroby
Co to jest stłuszczenie wątroby i na czym polega ta choroba?
Stłuszczenie wątroby polega na nadmiernym odkładaniu się tłuszczu w komórkach wątroby, co może zaburzać jej prawidłowe funkcjonowanie. Choroba ta może mieć charakter alkoholowy lub niealkoholowy (związany z dysfunkcją metaboliczną) i często rozwija się w wyniku otyłości lub chorób współistniejących. Zazwyczaj choroba przez długi czas nie daje wyraźnych objawów.
Jakie są najczęstsze objawy stłuszczenia wątroby?
Objawy stłuszczenia wątroby często są niespecyficzne i obejmują przewlekłe zmęczenie, uczucie pełności w prawej górnej części brzucha oraz powiększenie wątroby. U niektórych pacjentów mogą pojawić się także objawy skórne, takie jak świąd. W większości przypadków rozwija się jednak bez dolegliwości bólowych.
Czy można odwrócić stłuszczenie wątroby?
Tak, w wielu przypadkach możliwe jest odwrócenie stłuszczenia wątroby poprzez zmianę stylu życia. Kluczowe znaczenie ma redukcja masy ciała, regularna aktywność fizyczna oraz zdrowa dieta (np. śródziemnomorska). Niezbędne jest także wyeliminowanie czynników ryzyka, takich jak nadmierne spożywanie alkoholu.